Jeżeli dochodzi do sytuacji, w której dożywotnik i nabywca nie mogą pozostawać ze sobą w bezpośredniej styczności, sąd może:
- zmienić uprawnienia wynikające z dożywocia (np. zamienić prawa dożywocia na dożywotnią rentę) lub
- orzec o rozwiązaniu umowy, lecz jedynie w wyjątkowych sytuacjach.
Zasadniczo umowy dożywocia nie można odwołać. Może ją rozwiązać tylko sąd, na żądanie jednej ze stron.
Ad.1. Zgodnie z art. 913 § 1 kc, jeżeli z jakichkolwiek powodów wytworzą się między dożywotnikiem a zobowiązanym takie stosunki, że nie można wymagać od stron, żeby pozostawały nadal w bezpośredniej ze sobą styczności, sąd na żądanie jednej z nich zamieni wszystkie lub niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień. Zgodnie z orzecznictwem, dożywotnia renta, zastępująca świadczenie należne z umowy dożywocia powinna odpowiadać równowartości świadczeń zastrzeżonych w tej umowie. Jednakże wyjątkowo sąd, dokonując zamiany dożywocia na rentę, może uwzględnić ciężką sytuację majątkową osoby zobowiązanej do świadczeń dla dożywotnika, jak również okoliczność, że dożywotnik ma inne źródła dochodu. Zgodnie z poglądami wyrażanymi w literaturze, samo nie wywiązywanie z obowiązków przez zobowiązanego z umowy dożywocia nie stanowi podstawy do zamiany dożywocia na rentę. W takiej sytuacji można jednak wytoczyć powództwo o zasądzenie umówionych świadczeń i do żądania odszkodowania z tytułu nienależytego wykonywania zobowiązania.
Ad.2. Natomiast, zgodnie z art. 913 § 2, w wypadkach wyjątkowych sąd może na żądanie zobowiązanego lub dożywotnika, jeżeli dożywotnik jest zbywcą nieruchomości, rozwiązać umowę o dożywocie. Wyjątkowa sytuacja zachodzi w szczególnych przypadkach – gdy krzywdzony jest dożywotnik Ocena, czy zachodzi wyjątkowość przewidziana w tym przepisie, należeć będzie zawsze do sądu rozpoznającego sprawę o rozwiązanie dożywocia, który musi każdorazowo brać pod uwagę interesy obu stron, w tym także interesy ekonomiczne. Zgodnie z orzecznictwem, wyjątkowość sytuacji musi wyrażać się w drastycznym naruszaniu przez zobowiązanego zasad współżycia społecznego. W uzasadnieniu wyroku SN z dnia 9 kwietnia 1997 r., sygn. akt III CKN 50/97, czytamy: wyjątkowość wypadku, może manifestować się przez częste intensywne awantury między stronami umowy dożywocia, w tym zwłaszcza awantury połączone z naruszaniem nietykalności cielesnej stron, przez usuwanie przemocą dożywotnika z domu, niszczenie jego rzeczy, permanentne poniżanie jego godności osobistej względnie także przez całkowite nie wywiązywanie się z obowiązków wobec dożywotnika, i to mimo podejmowania przez niego odpowiednich kroków, aby obowiązki te mogły być wykonywane. Zwraca uwagę, że cechą wspólną wszystkich takich zaszłości jest krzywdzenie dożywotnika, agresja i zła wola po stronie kontrahenta - nabywcy nieruchomości. W następstwie wydania wyroku rozwiązującego umowę dożywocia dochodzi do przejścia własności nieruchomości (udziału we współwłasności, prawa użytkowania wieczystego) z powrotem na zbywcę oraz do wygaśnięcia prawa dożywocia.
W kolejnym wyroku z 13 kwietnia 2005 r. SN (IV CK 645/04) uznał jednak, że przejaw agresji nie będzie wystarczył do rozwiązania umowy dożywocia, jednakże w sytuacji, gdy zobowiązany porzuca nieruchomość i pozostawia dożywotnika bez opieki – można taką umowę rozwiązać.
Kto może żądać rozwiązania umowy?
Z wnioskiem o rozwiązanie umowy dożywocia mogą wystąpić do sądu tylko strony umowy. Z żądaniem rozwiązania umowy nie może wystąpić osoba trzecia, na rzecz której zastrzeżono prawo dożywocia.
Osoba, która domaga się uznania bezskuteczności umowy dożywocia, powinna wytoczyć powództwo przeciwko nabywcy nieruchomości (może to być osoba, która nabyła nieruchomość na skutek zawarcia dożywocia, a także, w razie jej odsprzedaży - aktualny właściciel).
Po rozwiązaniu umowy dożywocia zobowiązany (nabywca) może dochodzić od dożywotnika zwrotu nakładów poczynionych na nieruchomość w czasie, gdy był jej właścicielem - jako zwrotu korzyści. Natomiast dożywotnikowi nie przysługuje ani roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie przez nabywcę z nieruchomości w tym czasie, ani też roszczenie o zwrot pożytków.
www.iprawnicy24.pl
