NIEDOZWOLONE KLAUZULE UMOWNE

W UMOWACH KONSUMENCKICH

W wielu przypadkach zawierania różnego rodzaju umów – jako konsumenci - nie mamy możliwości negocjowania warunków proponowanej umowy np. umów bankowych, z operatorem telefonicznym. Możemy taką umowę podpisać lub odrzucić w całości. Powoduje to niebezpieczeństwo, że przedsiębiorca w umowie może narzucić klauzule, które nie będą dla nas korzystne. Dlatego przepisy kodeksu cywilnego - art. 385¹-385³ KC - stanowią, że postanowienia, które nie zostały uzgodnione indywidualnie, nie wiążą konsumenta, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający jego interesy.

Regulacja ta dotyczy tylko niektórych klauzul umów konsumenckich, wyróżnianych według dwóch kryteriów – treści oraz sposobu ich ustanawiania. Nie są nią objęte postanowienia:

- określające główne świadczenia stron (np. cenę, wynagrodzenie stron), jeśli zostały sformułowane jednoznacznie;

- postanowienia uzgodnione indywidualnie;

Szczególnej regulacji poddane są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności dotyczy to postanowień umowy przyjętych z wzorca umowy.

W myśl ustawy, brak rzeczywistego wpływu konsumenta na treść umowy polega na tym, że nie uzgodnił on indywidualnie poszczególnych jej postanowień. Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Jest to rozstrzygnięcie korzystne dla konsumenta. Z reguły ciężar ten będzie spoczywał na przedsiębiorcy, który broniąc się przed żądaniem konsumenta uznania za bezskuteczną klauzule umowną będzie musiał udowodnić, że rzeczywiście została ona z nim uzgodniona.

Nie wystarczy, aby klauzula umowy rażąco naruszała interesy konsumenta. Zastosowanie ochronnego reżimu ochronnego konsumenta zależy ponadto od tego, czy klauzule te są sprzeczne z dobrymi obyczajami.

Ustawa wymienia katalog typowych klauzul niedozwolonych. Obejmują one klauzule, które odznaczają się tym, że:

1)      ograniczają bądź wyłączają odpowiedzialność przedsiębiorcy,

2)      przekazują przedsiębiorcy kontrolę nad treścią postanowień i wykonywaniem umowy,

3)      kształtują lub umożliwiają przedsiębiorcy kształtować niekorzystnie dla konsumenta czas trwania umowy,

4)      w inny sposób naruszają równowagę kontraktową.

 Zawarty w art. 385³ KC zwrot „w szczególności” wskazuje, że także klauzule umowne o innej treści mogą być uznane za niedozwolone, jeżeli sąd w konkretnej sprawie, po przeanalizowaniu jej kontekstu oraz ocenieniu w świetle dobrych obyczajów i interesów konsumenta, dojdzie do takiego wniosku.

      Klauzule takie – zarówno umieszczone w treści umowy, jak i we wzorcu umowy – nie wiążą konsumenta. Umowa zostaje więc zawarta i wywiera wszystkie skutki prawne określone w jej treści, poza tymi, jakie wskazane zostały w niedozwolonych klauzulach.

Istnieją dwa rodzaje kontroli klauzul:

·        kontrola treści konkretnego stosunku prawnego przez sąd rozpatrujący konkretną sprawę – orzeczenie sądu wywołuje tu skutki wyłącznie dla stron sprawy,

·        kontrola abstrakcyjna – ocena nie poprzez analizowanie konkretnego stosunku wiążącego strony, lecz samodzielnie – bez względu na to, czy zawarł on zastosowanie w następstwie zawarcia umowy. Służą do tego przepisy KPC (art. 479³⁶-479⁴⁵) i powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Sprawy te rozpatruje tylko Sąd Okręgowy w Warszawie, sprawujący funkcję sądu ochrony konkurencji i konsumentów. W razie uwzględnienia powództwa sąd w sentencji wyroku podaje treść postanowień wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zakazuje ich wykorzystywania. Wyrok ma skutek wobec osób trzecich.